NATO nereye gidiyor?: ABD/İsrail-İran Savaşı, Trump'ın çıkışları ve Türkiye'nin yükselen rolü
Bağımsız Araştırmacı Dr. Erman Tatlıoğlu, ABD- İsrail ile İran arasındaki savaş bağlamında NATO'nun değişen pozisyonunu, ittifakın stratejik sınırlarını ve Türkiye'nin bu süreçteki konumunu AA Analiz için kaleme aldı.
***
Orta Doğu'da tırmanan İran- İsrail gerilimi yalnızca bölgesel güç dengelerini değil, aynı zamanda "soğuk savaş" sonrası güvenlik mimarisinin temel aktörlerinden biri olan NATO'nun rolünü ve sınırlarını da yeniden tartışmaya açmaktadır. İran ve İsrail'in NATO üyesi olmaması nedeniyle ittifak bu çatışmanın doğrudan tarafı değildir. Ancak NATO'nun özellikle önde gelen üyeleri aracılığıyla bölgedeki güvenlik dinamikleri üzerindeki etkisi, ittifakı tamamen dışarıda konumlandırmayı güçleştirmektedir. Nitekim ittifak, bu tür krizlerde bir yandan caydırıcılık ve gerilimi sınırlama işlevi üstlenirken, diğer yandan karşı tarafın tehdit algısını artırarak gerilim dinamiklerini dolaylı biçimde etkileyebilmektedir. Bu ikili etki, NATO'nun rolünü klasik savunma ittifakı tanımının ötesine taşımakta; ittifakın coğrafi ve stratejik sınırlarının giderek muğlaklaştığını göstermektedir. Bu çerçevede ABD/İsrail-İran Savaşı, yalnızca bölgesel bir kriz değil, aynı zamanda NATO'nun günümüz güvenlik ortamındaki rolünün ne olduğu sorusunu gündeme taşıyan daha geniş bir stratejik tartışmanın parçası olarak ele alınmalıdır.
ABD/İsrail-İran Savaşı ve NATO'nun değişen pozisyonu
NATO, kurumsal olarak ABD/İsrail-İran Savaşı'nın doğrudan tarafı değildir. Ancak bu durum, ittifakın tamamen dışarıda olduğu anlamına da gelmemektedir. NATO'nun en güçlü üyesi olan ABD'nin İsrail'e verdiği açık destek, dolaylı olarak ittifakın tarafsızlığının sorgulanmasına neden olmakta ve kurumsal duruş ile fiili konumlanma arasında bir gerilim yaratmaktadır. Öte yandan, NATO'nun kolektif savunma mekanizmasının yalnızca üye ülkelere yönelik saldırılar durumunda devreye girmesi, ittifakın resmi olarak çatışmaya dahil olmamasını sağlamaktadır.
Öte yandan İran'ın uzun süredir NATO'nun güvenlik tehditleri arasında yer alması ve özellikle balistik füze tehdidine karşı geliştirilen savunma sistemlerinin bu çerçevede şekillendirilmesi, ittifakın bu krizden tamamen bağımsız olmadığını göstermektedir. Dolayısıyla NATO'nun konumu, klasik anlamda tarafsızlıktan ziyade "dolaylı angajman" olarak tanımlanabilir. Bu dolaylı angajman, ittifakın coğrafi ve stratejik sınırlarının giderek belirsizleştiğine işaret etmekte; NATO'nun yalnızca Atlantik merkezli bir savunma örgütü mü yoksa küresel ölçekte bir güvenlik aktörüne mi dönüştüğü sorusunu yeniden gündeme getirmektedir.
Donald Trump faktörü ve NATO'nun geleceği
NATO'nun geleceğine ilişkin tartışmaların merkezinde, ABD'nin ittifaka yönelik yaklaşımı belirleyici bir rol oynamaktadır. Özellikle ABD Başkanı Donald Trump döneminde NATO'nun bir güvenlik mimarisinin temel unsuru olmaktan ziyade ekonomik bir yük olarak değerlendirilmesi, ittifak içinde derin bir güven krizine yol açmıştır. Avrupa ülkelerinin savunma harcamalarını artırmaya zorlanması ise kısa vadede kapasite artışı sağlasa da, uzun vadede transatlantik ilişkilerde yapısal bir gerilim ve stratejik özerklik arayışını tetiklemiş, Avrupa Birliği'nin (AB) SAFE gibi savunma programlarını yürürlüğe koymasına neden olmuştur.
Donald Trump'ın söylemleri neticesinde ABD'nin ittifaka olan bağlılığının zayıflaması NATO'nun sürdürülebilirliği açısından temel bir risk olarak öne çıkarken, bu durum ittifakın uzun vadeli güvenilirliğine dair soru işaretlerini de beraberinde getirmektedir. Buna karşılık, Rusya-Ukrayna krizi sonrasında NATO'nun genişleme eğilimi göstermesi ve kolektif savunma anlayışının yeniden önem kazanması, ittifakın dağılmaktan ziyade bir dönüşüm süreci içerisinde olduğunu ortaya koymaktadır. Öte yandan, "yeniden canlanma" olarak tanımlanan bu süreç, geçmişte Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron tarafından dile getirilen "NATO'nun beyin ölümü gerçekleşti" yönündeki iddiaların aksine, Avrupa ülkelerinin savunma alanında NATO dışında etkin ve sürdürülebilir bir alternatif mekanizma oluşturmakta zorlandığını da açıkça göstermektedir.
NATO'nun stratejik dönüşümü: Küresel ittifaka doğru mu?
Son yıllarda NATO'nun güvenlik yaklaşımı önemli ölçüde genişlemiştir. İttifak, yalnızca Avrupa-Atlantik bölgesine odaklanan geleneksel bir savunma yapısı olmaktan çıkarak, Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Asya-Pasifik'i de kapsayan daha geniş bir stratejik vizyon benimsemeye başlamıştır. NATO artık konvansiyonel askeri tehditlerin ötesinde, hibrit savaş, siber güvenlik ve enerji güvenliği gibi çok boyutlu risklerle de ilgilenmektedir. Bu durum, ittifakın krizlere daha geniş bir perspektiften yaklaşmasını sağlarken, aynı zamanda NATO'nun rolünün bölgesel bir savunma örgütünden küresel ölçekte bir güvenlik aktörüne doğru evrilip evrilmediği sorusunu da gündeme getirmektedir.
ABD/İsrail-İran Savaşı, NATO'nun genişleyen rolüne ivme kazandırabilecek bir gelişme olarak öne çıkmaktadır. Bu bağlamda NATO'nun artık yalnızca bir savunma örgütü değil, küresel güvenlik mimarisinin şekillendiricilerinden biri haline geldiği söylenebilir. Ancak bu dönüşüm, ittifakın coğrafi ve stratejik sınırlarının daha da belirsizleşmesine yol açarken, NATO'nun kapasitesiyle sorumlulukları arasındaki dengenin nasıl korunacağı sorusunu da beraberinde getirmektedir.
Türkiye'nin kritik konumu
Bu dönüşüm sürecinde Türkiye, NATO açısından yalnızca bir "kanat ülkesi" olmanın ötesine geçerek, ittifakın farklı kriz coğrafyaları arasında bağlantı kurabilmesini sağlayan stratejik bir merkez konumuna yükselmektedir. Karadeniz, Orta Doğu ve Kafkasya gibi birbirinden farklı ancak birbiriyle etkileşim halinde olan güvenlik alanlarını aynı anda etkileyebilen nadir ülkelerden biri olan Türkiye ; askeri kapasitesi, coğrafi konumu ve etki alanı, farklı aktörlerle aynı anda diyalog kurabilme ve iletişim kanallarını açık tutabilme kapasitesi, NATO açısından önemli bir stratejik avantaj sunmakta ve Türkiye'yi yalnızca askeri değil, aynı zamanda diplomatik bir köprü haline getirmektedir.
Son dönemde basına yansıyan ve Adana'da bir NATO kolordusunun kurulmasına ilişkin haberler, ittifakın güney kanadına yönelik artan stratejik ilgisinin bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Söz konusu kolordunun Türkiye'nin savunma planlamasının bir parçası olacağı, terör de dahil olmak üzere NATO'ya karşı ortaya çıkabilecek tehditlerle mücadele kapsamında görev yapacağı ve bir Türk generalin komutasında olacağı anlaşılmaktadır. NATO'nun mevcut kuvvet yapısı incelendiğinde, bu tür bir kolordu seviyesindeki karargahların yalnızca klasik savaş senaryoları için değil; aynı zamanda kriz yönetimi, hızlı intikal kabiliyeti ve çok alanlı harekatın koordinasyonu amacıyla tesis edildiği görülmektedir.
Türkiye açısından bakıldığında böyle bir kolordu yapılanması hem fırsat hem de hassasiyetler barındıran çok boyutlu bir gelişme niteliğindedir. Bu adım bir yandan Türkiye'nin NATO içindeki stratejik ağırlığını ve karar alma süreçlerindeki etkisini artırma potansiyeli taşırken, diğer yandan bölgesel gelişmelerle doğrudan temas eden bir coğrafyada bulunması nedeniyle güvenlik, egemenlik ve kamuoyu algısı açısından dikkatli yönetilmesi gereken bir süreci beraberinde getirebilir. Bu bağlamda, söz konusu kolordunun kalıcı bir "yabancı askeri varlık" algısı oluşturmasından ziyade, Türkiye'nin ev sahibi ve belirleyici rolünü pekiştiren, NATO ile ulusal güvenlik öncelikleri arasında denge kuran bir çerçevede ele alınması önem arz etmektedir.
Öte yandan Türk boğazlarında bir NATO üssü kurulacağı yönündeki iddialar, hukuki ve pratik açıdan karşılık bulmamaktadır. Bu noktada belirleyici olan temel unsur, Türk boğazlarının statüsünü düzenleyen Montrö Sözleşmesi'dir. Sözleşme, Boğazlar üzerindeki egemenliği Türkiye'ye bırakmakla birlikte, savaş gemilerinin geçişini açık, ayrıntılı ve bağlayıcı kurallara tabi kılarak bölgedeki askeri varlığı sıkı bir şekilde düzenlemektedir. Bu çerçevede boğazlar, herhangi bir askeri ittifakın kalıcı üs kurabileceği serbest bir alan olmaktan uzaktır. Aksine, Türkiye'nin egemenlik yetkileri ile uluslararası hukuki düzenlemelerin birleşimi, bu tür girişimleri yalnızca sınırlamakla kalmamakta, fiilen imkansız hale getirmektedir. NATO'nun Karadeniz'e yönelik ilgisi ve bölgedeki faaliyetlerini artırma çabası ise kalıcı bir askeri konuşlanmadan ziyade, tatbikatlar, rotasyonel varlık ve müttefik ülkeler üzerinden yürütülen işbirliği mekanizmalarıyla sınırlı olacaktır.
Sonuç: NATO bir krizde mi, yoksa yeniden şekillenme sürecinde mi?
ABD/İsrail-İran Savaşı, NATO'nun doğrudan müdahil olmadığı ancak dolaylı olarak etkilendiği bir kriz olarak öne çıkmaktadır. Bu durum, ittifakın yalnızca rolünü değil, aynı zamanda stratejik sınırlarını ve müdahale biçimlerini yeniden tanımlama ihtiyacını da beraberinde getirmektedir. Donald Trump faktörü, ABD'nin NATO'ya olan bağlılığına dair belirsizlikleri artırırken, bu belirsizlikler ittifakın geleceğine ilişkin tartışmaların merkezine yerleşmektedir. Ancak mevcut gelişmeler, NATO'nun zayıflayan bir yapıdan ziyade, değişen güvenlik ortamına uyum sağlamaya çalışan dinamik bir dönüşüm süreci içerisinde olduğunu göstermektedir. NATO'nun geleceği yalnızca tehditlerin niteliğiyle değil, aynı zamanda müttefikler arasındaki siyasi irade ve stratejik uyumun sürdürülebilirliği ile şekillenecektir. Bu bağlamda Türkiye gibi jeostratejik konumu, askeri kapasitesi ve çok yönlü diplomatik etki alanı bulunan aktörlerin rolü daha da belirleyici hale gelmektedir. Türkiye'nin farklı kriz bölgeleri arasında bağlantı kurabilme ve çeşitli aktörlerle diyalog geliştirebilme kapasitesi, NATO'nun değişen güvenlik yaklaşımı içinde ittifaka önemli bir esneklik ve etki alanı kazandırmaktadır.
Bu noktada, NATO'nun Orta Doğu'ya kayıp kaymadığı tartışmasından daha önemli bir soru var: Değişen dünya düzeninde NATO, yeni rolünü ne kadar hızlı, tutarlı ve etkili biçimde belirleyebilecek? Bu soru yalnızca ittifakın hangi bölgelere yöneldiğiyle ilgili değil; aynı zamanda üyeler arasındaki stratejik uyumun ne kadar güçlü olduğu ve siyasi işbirliğinin sürdürülebilirliğiyle de doğrudan bağlantılı olarak cevap bulacaktır.
[Dr. Erman Tatlıoğlu, Bağımsız Araştırmacıdır.]
*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.